De munt van de Groninger Ommelanden¹

De Groninger Ommelanden is een verzamelnaam voor de dorpen gelegen in graafschapjes en heerlijkheden rond de stad Groningen. Deze gebieden waren 't Halve Ambt, Marne, Middag, Hunsingo, Oosterambt, Langewold, Vredewold, Humsterland, Fivelgo oosterambt, Fivelgo westerambt en Duurswolde. De Ommelanden zijn zich met elkaar gaan verenigen na een uitbarsting van ontevredenheid jegens de stad Groningen. De stad Groningen domineerde namelijk het hele gebied om de stad heen en drong allerlei verplichtingen (o.a. het stapelrecht) op aan de boeren in de wijde omtrek. Vervolgens maakte de stad misbruik van deze verplichtingen. Tijdens de opstand tegen de Spanjaarden kozen de Ommelanden in 1577 gelijk de Staatse zijde en keerden zij zich tegen de Spaansgezinde stad Groningen. Alle verdragen met de stad werden opgezegd en zij richtten de Groninger Ommelanden op met eigen krijgsvolk en een eigen wapen. Er werd zelfs een eigen munthuis opgericht te Appingedam waar op 5 juni 1579 Hendrik Velthuysen als muntmeester werd aangesteld. Het stadje Appingedam was naast Groningen de enige plaats in de Ommelanden van enige omvang. Mogelijk is er omstreeks 1380 al gemunt te Appingedam. Een Tourse groot met de tekst FIVLGOIE (Fivelgo) is mogelijk toe te schrijven aan de plaats Appingedam².

De eerste Ommelander munt is van zeer weinig betekenis geweest en moest zelfs een paar keer noodgedwongen verhuizen vanwege de oorlogsdreiging met de Spanjaarden. In Appingedam is er in de begintijd van de oprichting (1579-1580) op kleine schaal gemunt. Deze munten dragen nog niet de naam GRON ET OML (Groningen en Ommelanden) maar FRI.INT.AMA.Z.LAUR (Friesland tussen Eems en Lauwer). De munten uit deze periode zijn zeldzaam tot uiterst zeldzaam, mede omdat de stad Groningen er alles aan deed om deze munten uit de omloop te weren. Aanvankelijk was de stad Groningen ook in Staatse handen overgegaan maar viel in 1580 alweer in Spaanse handen (verraad van Rennenberg). Door de aanwezigheid van de Spanjaarden in de stad Groningen was het hele gebied rondom Groningen onveilig. Tijdens deze onzekere periode was het noodzakelijk om het Ommelander munthuis te sluiten. De muntmeester Hendrik Velthuysen verloor hierdoor zijn inkomsten en vertrok naar Gorinchem. Hier werd hij in dienst genomen door Don Antonio, de verdreven koning van Portugal. Velthuysen wist de Ommelanden over te halen om hun munthuis te Gorinchem te heropenen en werd op 16 maart 1584 weer als hun muntmeester aangesteld. Al op 28 mei 1584 overleed Velthuysen maar zijn weduwe Anna van Wissel zette de muntslag voort. Omdat er grote misstanden en knoeierijen voorkwamen in dit munthuis stuurden de Staten van Holland enkele controleurs naar Gorinchem. Na veel tegenwerking door de Gorinchemse magistraat lukte het hen alleen om een andere muntmeester aangesteld te krijgen voor de Ommelander munt. Vanaf 7 mei 1585 werd Adriaen van Meerlandt de nieuwe muntmeester voor de Ommelanden. Hij moest echter Anna van Wissel schadeloos stellen door haar 9 jaar lang een deel van de muntopbrengsten te betalen. Zij bleef trouwens nog wel muntmeesteres van de munt van Don Antonio totdat hij haar ontsloeg vanwege de vele knoeierijen. Anna van Wissel zou niet lang meer van haar uitkering kunnen genieten want zij stierf op 2 november 1585.

Op 14 november 1585 stuurden de Ommelanden zelf 2 controleurs naar Gorinchem die de muntbussen moesten controleren. Deze controleurs besloten om het munthuis te sluiten vanwege de slechte naam die de stad Gorinchem had opgelopen door de slechte munten die er waren geslagen. In 1586 informeerden de Ommelanden vervolgens bij de stad Alkmaar of zij aldaar een munthuis mochten openen³. Dat zij de stad Alkmaar als mogelijke muntplaats zagen kan te maken hebben met het feit dat deze stad de vestiging van het West-Friese munthuis was misgelopen. De stad werd toen in de kwestie om de munt buitenspel gezet door de steden Hoorn, Enkhuizen en Medemblik. Alkmaar had in principe wel zin in een munthuis voor de Groninger Ommelanden maar speelde echter op zeker en wilde eerst toestemming vragen aan de stadhouder en de Staten van Holland. Deze toestemming werd niet verleend waarna de Ommelanden in 1589 naar Culemborg uitweken. Ook dit munthuis was echter geen lang leven beschoren. Muntmeester Hendrik Crayvanger bleek namelijk een hoofdrolspeler in de wereld van de hagemunterij/valsemunterij in die dagen. De munt werd reeds in het jaar 1591 gesloten. Nadat de stad Groningen in 1594 weer werd opgenomen in de Unie bleven de Ommelanden er bij de stad Groningen op aandringen om een gewestelijk munthuis op te richten. De stad gaf hier telkens geen gehoor aan, waarschijnlijk om het voordeel van haar stedelijke muntslag niet kwijt te raken. Pas op 4/14 mei 1672 werd een overeenkomst gesloten om een gewestelijk munthuis op te richten. Dat de stad nu wel toegaf kan te maken hebben met de diverse plakkaten van de Staten-Generaal welke tegen het Groningse stedelijke kleingeld waren gericht. De stad liet dit kleingeld nog regelmatig slaan ondanks de afkoopsom die men met de Staten-Generaal was overeen gekomen. Omdat door deze plakkaten de Groninger munten waardeloos werden verklaard liep de stad inkomsten mis. Om toch extra inkomsten te verkrijgen leek een gewestelijk munthuis hen toen waarschijnlijk een betere oplossing. Overigens bleef de stad Groningen haar eigen muntrecht behouden.

Het nu volgende is bekend geworden door onderzoek van J. van der Wis en is gepubliceerd in JMP 89 van 2002¹⁶. Nog tijdens het beleg van de stad Groningen, welke liep van 9/19 juli tot en met 18/28 augustus, werd begonnen met het opstarten van het munthuis. Op 2/12 juli 1672 werd de besloten om de "principale muntknecht van Friesland", wiens naam niet werd genoemd, aan te stellen als muntmeester. Op 22 juli/1 augustus werden de goudsmeden Hendrick Sluiter als "munteslager" en Jacobus van Zee als essayeur aangesteld. Zij kregen ook toestemming om materialen welke benodigd waren in een munthuis aan te kopen. Op 27 juli 1672 werden de waardijnen benoemd, namens de stad Groningen burgemeester Gerhard ten Berge en namens de Ommelanden jonker Bernhard Conders van Vervou. Op 3/13 augustus werd verzocht om met de munt dringend haast te maken. Aan de hand van bovenstaande heeft van der Wis aannemelijk gemaakt dat de eenzijdig geslagen munten van 50, 25, 12½ en 6¼ stuiver nog tijdens het beleg geslagen kunnen zijn of anders in de tijd kort na het beleg. Op 31 augustus / 10 september wordt de naam van de muntmeester voor het eerst genoemd in een mededeling dat deze niet aanwezig kon zijn om zich te presenteren. De aangestelde muntmeester blijkt Caspar Boom te zijn, met hoge waarschijnlijkheid is hij de principale muntknecht van Friesland geweest waar over gesproken werd. Eind april / begin mei 1673 werd besloten dat Caspar Boom ten overstaan van de rad de eed af mocht leggen in handen van generaalmeester Johan van Nispen. Op 16/26 mei 1673 werd bekend gemaakt dat Caspar Boom tot muntmeester van de provinciale munt was aangesteld. Hij zou gaan munten op de muntvoet van Holland en West-Friesland. Tot zover de informatie uit de bronnen van J. van der Wis.

Iets over de dubbele data¹⁷

Tegenwoordig gebruiken wij in Nederland, maar ook in de meeste andere landen wereldwijd, de Gregoriaanse kalender. Het Gregoriaanse kalenderjaar bestaat uit 12 maanden die elk 28 tot 31 dagen hebben. De Gregoriaanse kalender is een aanpassing op de Juliaanse kalender. Een aanpassing was nodig omdat de gemiddelde lengte van een Juliaans kalenderjaar ca. 11 minuten te lang bleek. Onder Paus Gregorius XIII werden nieuwe kalenderregels vastgesteld zodat deze kalender bekend staat onder zijn naam. Omdat het begin van de lente (21 maart) door vele jaren foute kalender was verschoven moesten 10 kalenderdagen overgeslagen worden. De dag na 4 oktober 1582 werd daarom niet 5 oktober maar 15 oktober. De Gregoriaanse kalender werd over het algemeen snel overgenomen maar in de protestante gebieden bleef weerstand bestaan en werd hij pas decennia later overgenomen. Ook in de Nederlanden werd de kalender op verschillende tijdstippen aanvaard door de diverse provincies. Groningen ging zelfs weer terug naar de Juliaanse kalender om ruim honderd jaar later wederom de Gregoriaanse kalender te aanvaarden.

Bij het vermelden van resoluties en dergelijke worden daarom soms 2 data gebruikt. De eerste datum is de datum van het moment van uitvaardigen in de betreffende provincie. De tweede datum is de Gregoriaanse kalender datum zoals deze reeds in 1582 was aangenomen door de Staten-Generaal.

Het munthuis

In de periode tot het aantreden van Caspar Boom als muntmeester is gebruik gemaakt van een pand aan de schoolholm als munthuis. Dit pand werd gehuurd van vaandrig en schrijver Johan Hubbelinck¹⁸.  Na het definitief aantreden van Boom werd als munthuis een woning aan de beplante Ossenmarkt ingericht. Deze woning werd van 1673 tot 1683 gehuurd en daarna aangekocht van luitenant-generaal Rabenhaupt. Deze was één van de verdedigers van Groningen tijdens het beleg van de bisschoppen van Keulen en Munster (bommen Berend) in 1672.

Ook het provinciale munthuis van Groningen en de Ommelanden is nooit van grote betekenis geweest, in 1694 werd het munthuis alweer gesloten. In deze periode zijn er niet veel munten geslagen, alleen wat zilveren dukaten, florijnen, schellingen, wapenstuivers en halve wapenstuivers. Wel werden er aardig wat koperen duiten geslagen op naam van de Groninger Ommelanden. Tenslotte zijn er sporadisch nog wat munten geslagen in het munthuis van Overijssel te Kampen en in dat van Gelderland te Harderwijk. In 1738 zijn er te Kampen bezemstuivers geslagen en te Harderwijk in 1765 bezemstuivers en 1770-1772 duiten met het muntmeesterteken boom.

De eerste muntmeesters voor de Ommelanden te Appingedam, Gorinchem en Culemborg zijn enkele lieden geweest die het met de muntwetten niet zo nauw namen. Deze lieden werkten dan ook vaak in obscure munthuizen die elke controle van buitenaf tegenhielden. Zo was de eerste muntmeester te Appingedam, Hendrik Velthuysen, muntmeester geweest van de hagemunt van de heren van Batenburg. De muntmeester Hendrik Craeyvanger die te Culemborg werkzaam was voor de Ommelanden was volgens zeggen koopman te Amsterdam. Uit enkele proces stukken komt echter zijn naam naar boven bij een strafzaak uit 1587 tegen ene Egbert Cloot. Deze bleek in te wonen bij Hendrik Craeyvanger en was hoofd van een clandestiene munt te Amsterdam. Waarschijnlijk konden de Ommelanden geen andere muntmeester vinden en waren zij voor wat betreft het muntgebeuren nog totaal onervaren. Mogelijk had ook de stad waar de munt gevestigd werd een woordje mee te spreken in de aanstelling van de muntmeester. De muntmeesters van de gewestelijke Ommelander munt te Groningen zijn ook niet altijd even eerlijk geweest. In 1680 werd een overeenkomst aangegaan met David Hagenet, de gevluchte muntmeester van de opgeheven geoctrooieerde munt van Enkhuizen. De Staten-Generaal protesteerden fel tegen deze benoeming maar de Staten van de Ommelanden trokken zich er niets van aan. Hij betaalde de Ommelanden een afkoopsom voor de sleischat en zorgde zelf voor alle betalingen aan het personeel en materieel. Hij kon op deze wijze bijna alles in eigen beheer regelen en zal flink winst gemaakt hebben ten koste van de kwaliteit van de munten. Muntmeester Assuerus Vosdinck werd in 1688 aangenomen als muntmeester van de Ommelanden⁴. Mr. H.O. Feith⁵ bericht dat er in 1693 beroering ontstond over de provinciale duiten die hij had geslagen. De Duiten van 1691 werden in 1693 door de Staten-Generaal per plakkaat verboden verklaard⁶. Als gevolg hiervan zou de muntmeester op de Aapoort gevangen zijn gezet door de stad en later uit de Ommelanden zijn verbannen. De duiten die nog in voorraad waren en door het plakkaat van 1693 waardeloos waren geworden heeft men omgesmolten tot stukken geschut. Ommelander duiten van 1691 zijn echter voor zover ik weet nooit gesignaleerd.

Wapens van de Groninger Ommelanden

De munten die in de beginperiode van 1579-1580 te Appingedam zijn geslagen vertonen een wapenschild (1) met hierin de wapens van Fivelgo, Hunzingo, Humsterland, Langewold, Vredewold en de Ommelanden. Het wapen van de Ommelanden (2) is opgebouwd uit 3 scheef geplaatste blauwe lijnen welke de 3 belangrijkste wateren in het gebied van de Ommelanden voorstellen. In de witte banen daartussen zijn in totaal 11 "pompeblêden" afgebeeld. Één voor elke deelnemer aan de staten der Friese Ommelanden tussen Eems en Lauwers.

Het wapen (3) zoals we dat aantreffen op de munten uit de provinciale muntperiode te Groningen en Harderwijk, is samengesteld uit de wapens van de Ommelanden en de stad Groningen. Het wapen van Groningen is de Duitse rijksadelaar met op zijn borst het stadswapentje van Groningen.

GROM.1: (biljoen) dubbele plak of oord.

VOORZIJDE: Een kruis in een binnen cirkel, de uiteinden van het kruis breken door de binnen cirkel heen. In de vlakken van het kruis staat om en om een cirkel en klaverblaadje.

TEKST: .MO. NO. / .STAT. / .FRI. / .SIÆ. (of variant). Dit is voluit: moneta nova stationis Frisiæ, en betekent: nieuwe munt van het gewest Friesland.

KEERZIJDE: Een gekroond wapenschild met zes kwartieren. In de kwartieren de wapens van Fivelgo, Hunzingo, Humsterland, Langewold, Vredewold en die van de Ommelanden.

TEKST: INT. AMA. Z. LAVBACVM. (of variant). Dit is voluit: inter Amasum et Laubacum, en betekent: tussen Eems en Lauwer.

Hendrick Velthuysen, mmt. lelie (niet op deze munt).

    ZJ R⁴ (ca. 1579-1580)


Voorkomende voor- en keerzijde varianten:

VZ: A: .MO.NO. / .STAT. / .FRI. / .SIÆ.


KZ: a: INT. AMA. Z. LAVBACVM.


Info:

Variant Aa (ZJ), afbeelding VCCI 53 nr.400.

ZJ VCCI 53 nr.400.

Deze munt is een zilverhoudend oortje of plak van zeer laag gehalte (biljoen). Deze munt is geslagen te Appingedam maar is nog niet echt van de Groninger Ommelanden zoals die later opgericht zijn. De tekst op de voor en keerzijde moet gelezen worden als een geheel. Je krijgt dan: nieuwe munt van het gewest Friesland tussen Eems en Lauwer.


GROM.2: duit.^{(V.183.2 - PW 8001/8002)}

VOORZIJDE: GRON. ET.OML in twee regels met daaronder het jaartal. Dit betekent: Groningen en Ommelanden.

KEERZIJDE: Gekroond wapenschild van de Groninger Ommelanden, aan weerszijden heeft het wapen versieringen.

Caspar Boom, mmt. bloem (niet op de duiten gebruikt).

    1673 R²     1675 N
    1674 N      1676 N

Bekende afslagen etc.

    1674 R⁴ (goud)
    1675 X (goud)
    1676 R⁴ (goud)
    1677 R⁴ (goud)


Voorkomende voorzijde varianten:

VZ: A: GRON. / ET.OML / (jaartal)
    B: GRON / ET.OML / (jaartal)
    C: GRON / ET OML / (jaartal)
    D: GRON / ET OML / :(jaartal)
    E: GRON / ET.OML / .(jaartal)
    F: GRON. / ET.OML. / .(jaartal).
    G: GRON / ET.OML. / (jaartal)
    H: GRON / ET OML / (jaartal).
    I: GRON / EN.OML / (jaartal)
    J: GRON. / EN.OML. / (jaartal)


KZ: a: Gesloten kroon boven het wapen.
    b: Open kroon boven het wapen.

    I : Wapens in het schild normaal.
    II: Wapens in het schild gespiegeld.


Info:

Variant BaI (1674), afbeelding VCLS 24 nr.877.
Variant BaII (1674), afbeelding JMP 87 (2000) blz.69.
Variant CaI (1674), particuliere collectie.
Variant CbI (1674), particuliere collectie.
Variant JaI (1674), particuliere collectie.
Variant FaI (1674 goud), afbeelding JMP 87 (2000) blz.69.
Variant AaI (1675), particuliere collectie.
Variant FbI (1677 goud), afbeelding VCLS 24 nr.850.

1673 PW 8001
1674 VCLS 24 nr.877
1675 PW 8002
1676 VCLS 24 nr.880

1674 (goud 3,83 gram) KPK
1675 (goud 3,83 gram) PW 8002.1
1676 (goud) website numismatische kring Groningen
1677 (goud 3,40 gram) PW 8002.2
1677 (goud 3,83 gram) VCLS 24 nr.850

VOORZIJDE: GRON. ET.OML in twee regels met daaronder het jaartal. Dit betekent: Groningen en Ommelanden.

KEERZIJDE: Gekroond wapenschild van de Groninger Ommelanden, aan weerszijden van het wapen zit nu geen versiering meer.

David Hagenet mmt. rozet.

    1681 R
    1682 N
    1684 N
    1685/84 R³
    1685 N

Bekende afslagen etc.

    1681 X (vierkant muntplaatje)
    1682 R⁴ (vierkant muntplaatje)

Assuerus Vosdinck mmt. hondje (niet gebruikt op de duiten).

    1692 N
    1692/1992 R³


Voorkomende voorzijde varianten:

VZ: A: / GRON. / ET.OML. / (jaartal) /
    B: GRON / ET.OML / (jaartal)
    C: GRON / ET oML / (jaartal)
    D: / GRON / ET OML / (jaartal) /
    E: /./ GRON / ET.OML / (jaartal) /


Info:

Variant A (1682), particuliere collectie.
Variant C (1692), particuliere collectie.

1681 PW 8003
1682 VCLS 24 nr.881
1684 VCLS 24 nr.881
1685/84 Particuliere verzameling
1685 PW 8003
1692 VCLS 24 nr.881
1692/1992 Henzen december 2000 nr.1395

1681 (vierkant muntplaatje 3,60 gram) PW 8003.1
1682 (vierkant muntplaatje 3,60 gram) afbeelding muntkoerier.

Mr. H.O. Feith⁹ vermeldt ook duiten van 1686, 1688 en 1691. Bij de duit met het jaar 1691 merkt hij op dat deze per plakkaat van 21 februari 1693 door de Staten-Generaal verboden werden verklaard en dat zij daardoor zeer weinig voorkomen. Deze jaartallen zijn voor zover ik weet nooit gesignaleerd. Het door hem aangehaalde verbodsplakkaat van de Staten-Generaal toont inderdaad een duit van de Groninger Ommelanden met het jaartal 1691 (zie volgende pagina)¹⁰. Dit zal hoogst waarschijnlijk op een misverstand berusten. De afbeeldingen in de plakkaten staan er namelijk om bekend dat zij niet uitblinken in accuratesse. De punt in de O van OML bij variant C is mogelijk een centreerpunt voor de stempelsnijder. Sporadisch komen er duiten van dit type voor met een klop van de stad Deventer (adelaar). Deze klop dateert uit de periode van de kopergeld hervorming van 1702. De stempelverandering 1692/1992 betreft een herstelde vergissing van de stempelsnijder. In een plakkaat van 21 februari 1693 van de Staten-Generaal werd het verboden om ongemunte duitplaatjes afkomstig uit Hamburg als duit aan de man te brengen. Ook duiten van de Groninger Ommelanden van het afgebeelde type werden verboden verklaard. Onlangs is op internet een duit met het jaartal 1682 verkocht welke een vreemde, met hoge waarschijnlijkheid particulier aangebrachte, klop heeft. Zie hier een afbeelding.


GROM.4: duit.^{(V.183.4 - PW 8004.1)}

VOORZIJDE: GRON. en OMMEL in drie regels met daaronder het jaartal. Boven GRON. staat het muntmeesterteken boom tussen twee sterren. Alles uitgevoerd in kleine letters.

KEERZIJDE: Gekroond wapenschild van een nieuw model met het wapen van de Groninger Ommelanden. Langs de beide zijden van het wapen loopt een vlamversiering.

Carel Christiaan Novisadi, mmt: (boom).

    1770 N


Voorkomende voorzijde varianten:

VZ: A: * * / GRON. / E.N / OMMEL. / (jaartal)


Info:

Variant A (1770), particuliere collectie.

1770 VCLS 24 nr.882

Groningen en de Ommelanden hadden sinds het verbod op hun duiten door de Staten-Generaal van 21 februari 1693 geen duiten meer geslagen. De stad Groningen maar vooral het platteland zullen overspoeld zijn geraakt met duiten uit alle windstreken die vaak elders geweerd werden. Op 7 juni 1769 publiceerde de stad Groningen een plakkaat waarin de duiten buiten de zeven verenigde provincies geslagen voor verboden werden verklaard¹¹. Op 30 juli 1770 verscheen een nieuw plakkaat¹². In dit plakkaat werden alleen de duiten van Holland, West-Friesland en Friesland voor volwaardig toegelaten. De duiten van de overige provincies werden in waarde gehalveerd. Na 1 maart 1771 zouden alleen nog maar duiten gangbaar zijn met het wapen van de Provincie Stad en Lande. Men was in juli 1770 dus reeds bezig met het aanmaken van de nieuwe duiten van dit en het volgende type. Deze duiten zijn voor de Ommelanden geslagen op de Gelderse munt te Harderwijk. Dit type heeft kleine cijfers en letters in de tekst.


GROM.5: duit.^{(V.183.5 - PW 8004)}

VOORZIJDE: GRON. EN OMMEL in drie regels met daaronder het jaartal. Boven GRON. staat het muntmeesterteken boom tussen twee sterren. Alles uitgevoerd in grote letters.

KEERZIJDE: Gekroond wapenschild verdeelt in vier vlakken met het wapen van de Groninger Ommelanden. Langs beide zijden van het wapen loopt een vlamversiering.

Carel Christiaan Novisadi, mmt: (boom).

    1770 N
    1771 N
    1772 R

Bekende afslagen etc.

    1771 R (zilver)


Voorkomende voorzijde varianten:

VZ: A: * * / GRON. / E.N / OMMEL / (jaartal)
    B: * * / GRON / EN / OMMEL / (jaartal)
    C: * * / GRON. / E.N. / OMMEL / (jaartal)
    D: * * / GRON. / EN / OMMEL / (jaartal)


Info:

Variant D (1770), particuliere collectie.
Variant A (1771), particuliere collectie.
Variant D (1771), particuliere collectie.
Variant A (1771 zilver), afbeelding jaaroverzicht 1987 blz.206
Variant A (1772), particuliere collectie.

1770 KPK
1771 KPK
1772 KPK

1771 (zilver) VCLS 24 nr.876

De punt tussen de E en N bij de varianten A en C is een centreerpunt voor de stempelsnijder. Deze duiten zijn voor de Ommelanden geslagen op de Gelderse munt te Harderwijk. In het plakkaat van 30 juli 1770 werd al aangegeven dat na 1 maart 1771 alleen duiten van de ommelanden geldig zouden zijn. Op 20 mei 1779 moest dit middels een nieuw plakkaat nog eens onder de aandacht worden gebracht omdat wederom andere duiten in de omloop werden gesignaleerd¹³ .

Noten:

1: Zie ook Mr. H.O. Feith Oude munten uit Groningen en Ommelanden
   Heruitgave van muntenhandel Groningana 1977.

2: Drs. A.T. Puister Jaarboek munt en penningkunde 73 blz.8.

3: Zie Geld in Alkmaar door diverse auteurs
   Historische vereniging oud Alkmaar 1993.

4: In Gens Nostra jaargang 18 no.5, mei 1963 staat vermeld dat hij geboren was te Oldenzaal in 1646. Hij
    woonde na 1652 met zijn ouders te Bentheim (Duitsland) en werd in 1671 vermeld te Amsterdam als
    "hoedecramer van Bentem". In 1676 werd hij burger van Kampen en verkreeg in 1682 samen met Paulus
    Sluysken toestemming om de munt te Deventer te heropenen. Hij wordt te Deventer niet verder genoemd
    en schijnt in 1684 terug te zijn gegaan naar Bentheim.

5: Mr. H.O. Feith Oude munten uit Groningen en Ommelanden
   Heruitgave van muntenhandel Groningana 1977.

6: Mr. H.O. Feith geeft bij het jaartal 1691 de opmerking dat deze in 1693 verboden werden door de
    Staten-Generaal en dat zij daardoor niet veel voorkomen. In andere literatuur komt een duit van dit jaar
    niet voor. Of de overige jaren ook onder dit verbod vielen vermeld hij niet echt duidelijk.

7: Geboren 1631en was heer van Zuidwolde, Adorp en Harssens. In 1689 werd zijn "huis Beijum" publiek
   verkocht door zijn schuldeisers. In 1690 trad hij in Franse dienst en werd vanwege heulen met de Franse
   vijand van al zijn rechten vervallen verklaard. Hij overleed te België of Frankrijk.

8: Mr. H.O. Feith Oude munten uit Groningen en Ommelanden
   Heruitgave van muntenhandel Groningana 1977.

9: Mr. H.O. Feith Oude munten uit Groningen en Ommelanden
   Heruitgave van muntenhandel Groningana 1977.

10: Afgebeeld is een kopie naar het Groot Placaet-boeck IV - 673.
     Meer info bij Dr. H. Enno van Gelder, catalogus gedrukte muntplakkaten nr.506.

11: Plakkaat van de stad Groningen van 7 juni 1769, in het plakkaat wordt verwezen naar een eerder plakkaat
     van 13 juli 1764 welke ik niet heb kunnen terug vinden. Meer info bij Dr. H. Enno van Gelder, catalogus
     gedrukte muntplakkaten nr.952.

12: Plakkaat van de stad Groningen van 30 juli 1770, een origineel
     plakkaat aanwezig in de verzameling van het KPK te Leiden.
     Meer info bij Dr. H. Enno van Gelder, catalogus gedrukte muntplakkaten nr.953.

13: Plakkaat van de stad Groningen van 20 mei 1779, een origineel
     plakkaat aanwezig in de verzameling van het KPK te Leiden.
     Meer info bij Dr. H. Enno van Gelder, catalogus gedrukte muntplakkaten nr.954.

 14: Jan de Booser is naar voren gekomen als stempelsnijder over deze periode door een onderzoek van de
       heer J.C. van der Wis. JMP 87 (2000) blz.65-74, Jan de Booser sneed het Ommelander wapen “op hoger
       handt” en nog veel meer.

15: Zie hierover een artikel door de heer J.C. van der Wis in JMP 87 (2000) blz. 65-74, Jan de Booser sneed
      het Ommelander wapen “op hoger handt” en nog veel meer. (een exemplaar is ook vermeld in VCLS
      24 nr.879).

16: J.C. van der Wis in JMP 89 (2002) blz. 1-38, Analyse van een Gronings twijfelgeval van 1672 ofwel "thoen
      sloeg men vierkant gelt tot een gedagtenis".

17: Met dank aan de website http://www.astro.uu.nl/~strous/AA/nl/antwoorden/moderne_kalenders.html

18: J.C. van der Wis in JMP 89 (2002) blz. 22-23, Analyse van een Gronings twijfelgeval van 1672 ofwel "thoen
      sloeg men vierkant gelt tot een gedagtenis".